Er bestaan gedragingen in een ruzie die harder aankomen dan ze eruitzien. Een zucht op het juiste moment, een halve glimlach, ogen die even naar het plafond draaien terwijl de ander aan het woord is. Wie het doet, vindt het vaak onschuldig. Wie het ontvangt, onthoudt het soms jaren.
John Gottman observeerde decennialang koppels tijdens hun ruzies en beschreef vier gedragingen die bijzonder schadelijk bleken voor relaties. Hij noemde ze, met een knipoog naar de Apocalyps, de vier ruiters: kritiek, verdediging, verachting en stonewalling. Van die vier noemde hij verachting de meest destructieve.
De vier ruiters in het kort
Kritiek is iets anders dan een klacht. Een klacht gaat over gedrag (“je hebt de rekening niet betaald”), kritiek gaat over de persoon (“je bent zo onverantwoordelijk”). De stap tussen die twee is klein en we zetten hem vaak zonder het te merken.
Verdediging is de reflex om een verwijt terug te kaatsen of weg te redeneren. Heel begrijpelijk, want wie aangevallen wordt, beschermt zich. Het probleem is dat verdediging voor de ander klinkt als “het ligt niet aan mij”, en dan zet de aanvaller meestal nog een tandje bij.
Stonewalling is de muur van stilte. Je bent er fysiek, maar je reageert niet meer. Vaak gebeurt dat omdat iemand overspoeld raakt en letterlijk niet meer kan praten, maar voor de ander voelt het als verlaten worden in het gesprek.
Waarom verachting zo zwaar weegt
Verachting heeft iets wat de andere drie missen: ze plaatst jezelf boven de ander. Sarcasme, spot, iemand nadoen, met je ogen rollen. De boodschap die meereist, is dat de ander er niet toe doet, of minder waard is dan jij. Gottman zag verachting als de sterkste voorspeller van een relatie die op de klippen loopt.
Dat maakt het ook zo verraderlijk. Verachting groeit meestal uit lang opgestapelde negatieve gedachten over de ander. Wie jarenlang kleine ergernissen niet uitspreekt, bouwt intussen een verhaal op over wie de ander “eigenlijk” is. Op een dag glipt dat verhaal eruit, via een blik in plaats van een zin.
Hoe de ruiters elkaar oproepen
In Ruzie zonder brokken beschrijf ik hoe de vier gedragingen elkaar aanwakkeren. Kritiek lokt verdediging uit. Verdediging voelt voor de criticus als niet gehoord worden, waardoor de kritiek scherper wordt en soms overgaat in verachting. De ander raakt overspoeld en trekt zich achter een muur terug. De eerste voelt zich dan in de steek gelaten en duwt nog harder.
Stel dat een koppel ruzie maakt over wie de kinderen naar de sportclub brengt. Na vijf minuten gaat het niet meer over de rit. Het gaat over wie altijd alles moet regelen, wie nooit luistert en wie zich “weer aanstelt”. Elke ruiter heeft zijn beurt gehad.
Wat ertegenover staat
Gottman beschreef ook tegengif. Tegenover kritiek staat een zachte start, waarbij je een klacht formuleert vanuit wat jij voelt en nodig hebt. Tegenover verdediging staat het aanvaarden van een deel van de verantwoordelijkheid, al is het een klein deel. Tegenover stonewalling staat de aangekondigde pauze. En tegenover verachting staat het actief opbouwen van waardering, ook op dagen zonder ruzie, omdat verachting gedijt in een relatie waarin het positieve uit beeld verdwijnt.
Dat laatste vraagt weinig tijd en veel aandacht. Zeg vaker hardop wat je waardeert aan de ander, ook als het iets kleins is. Het maakt het moeilijker voor dat stille verhaal over wie de ander “eigenlijk” is om wortel te schieten.
Voor jezelf
Welke van de vier ken je het best van jezelf? De meeste mensen hebben een favoriet. Wie die herkent, merkt hem sneller op en kan op dat moment iets anders kiezen.
De vier ruiters en de manier waarop ze elkaar oproepen komen uitgebreid aan bod in hoofdstuk 2 van deel I van Ruzie zonder brokken (Garant, 2026).
Bronnen
Gottman, J. M. (1999). The marriage clinic: A scientifically based marital therapy. W. W. Norton.
Gottman, J. M. & Silver, N. (2015). The seven principles for making marriage work (rev. ed.). Harmony Books.
Dit artikel hoort bij het boek Ruzie zonder brokken.