Een klant die steeds later betaalt. Een medewerker die geleidelijk minder presteert. Een winstmarge die jaarlijks licht daalt. Geen van deze veranderingen lijkt op zichzelf ernstig genoeg voor direct ingrijpen, totdat blijkt dat de situatie fundamenteel is verslechterd.
Dit fenomeen staat bekend als Creeping Normality.
De Amerikaanse wetenschapper Jared Diamond beschrijft in zijn boek Collapse (2005) hoe samenlevingen geleidelijke achteruitgang soms nauwelijks opmerken. Omdat veranderingen zich in kleine stappen voltrekken, verschuift ongemerkt onze opvatting van wat normaal en aanvaardbaar is. Wat vijf jaar geleden onacceptabel was, is vandaag vaak vanzelfsprekend.
Wat betekent dit voor besluitvorming?
We nemen beslissingen meestal op basis van de huidige situatie. Daarbij vergelijken we de prestaties van vandaag met die van gisteren, niet met die van vijf jaar geleden.
Hierdoor ontstaan drie risicovolle mechanismen:
– Referentiepunten verschuiven. Prestaties worden beoordeeld ten opzichte van een norm die ongemerkt is verlaagd.
– Gewenning wordt verward met aanvaardbaarheid. Hoe langer een probleem bestaat, hoe minder het als probleem wordt ervaren.
– Ingrijpen wordt uitgesteld. Elke afzonderlijke verslechtering lijkt te klein voor een ingrijpende beslissing, waardoor het cumulatieve effect uit het oog wordt verloren.
Het gevolg is dat organisaties jarenlang beslissingen kunnen nemen die op korte termijn redelijk lijken, maar op de lange termijn de concurrentiepositie ondermijnen.
Hoe voorkomen we deze valkuil bij de besluitvorming?
– Vergelijk belangrijke prestatie-indicatoren niet alleen met vorig jaar, maar ook met 3 tot 5 jaar geleden.
– Stel vooraf ondergrenzen vast die niet mogen worden overschreden, ongeacht de mate van achteruitgang.
– Organiseer periodiek een kritische evaluatie door externen of medewerkers die niet bij de dagelijkse gang van zaken betrokken zijn.
– Stel bij belangrijke beslissingen de vraag: “Zouden we deze situatie ook aanvaardbaar vinden als we er vandaag voor het eerst mee geconfronteerd werden?”
Wat is de belangrijkste les van Diamond voor managers?
Niet elke bedreiging manifesteert zich als een crisis. Sommige bedreigingen groeien zo geleidelijk dat ze niet meer worden herkend. Goed management vereist niet alleen het vermogen om veranderingen te sturen, maar ook om deze tijdig te signaleren.
In mijn boek Beslis met vertrouwen ga ik dieper in op de denkfouten en psychologische mechanismen die de besluitvorming beïnvloeden. Betere beslissingen beginnen niet alleen bij goede informatie, maar vooral bij het kritisch onderzoeken van de aannames en referentiepunten waarop keuzes worden gebaseerd.